Amateur film formaten


Fotografie » TechTalk » Film » Amateur film formaten

Thuis hebben we altijd fototoestellen gehad. Mijn ouders hadden eerst een instamatic (formaat 126), mijn vader heeft dan later een compact-toestel gekocht (formaat 135) en is die blijven gebruiken tot in de jaren '90. Mijn moeder heeft alle formaten uitgeprobeerd: 110 (pocket instamatic) en disc. In die tijd kreeg je een fototoestel bij de aankoop van 10 kg waspoeder. Het inscannen negatieven en dia's lees je hier (met voorbeelden).

De filmformaten die hier besproken worden worden door de beroepsfotografen als "amateurformaten" aangezien (zelfs het 135-formaat). Het 135-formaat heeft niet voor niets de benaming "kleinbeeld" gekregen. Beroepsfotografen waren gewoon te werken met het middenformaat (studio-fotografie, packshots en dergelijke). Het kleinbeeldformaat werd enkel gebruikt daar waar de snelheid en kleine afmetingen van het formaat doorslaggevend waren: sportfotografie en reisverslagen: dit is ook de reden van de naam van dit formaat: klein (ten opzichte van de formaten die toen voor "vol" aangezien werden).

De beeldkwaliteit van een digitaal fototoestel vergelijken met die van het kleinbeeldformaat gaat niet op. Het kleinbeeldformaat is geen kwaliteitsreferentie.

127

Dit was een rolformaat dat speciaal voor de amateurs werd gemaakt. Het was het eerste filmformaat op rol in 1912, en dat was toen een hele verbetering vooor de fotografen die hun pellicule niet meer zelf moesten versnijden en oprollen. Negatieven hadden een afmeting van 4 × 4cm, 4 × 6cm et 4 × 3cm (vertikaal) naargelang het gebruikte toestel. Hoewel de filmoppervlakte groot was, is dit altijd een amateur-formaat gebleven (het middenformaat voor professionals was groter). Dit formaat werd na de tweede oorlog vervangen door het formaat 126 (Instamatic) en 110 (Pocket Instamatic) die gemakkelijker te gebruiken waren.

135 - kleinbeeld

Dit formaat ontstond in 1934 en is sindsdien "de referentie", in zovere dat men refereert naar dit formaat bij het bepalen van de sensorgrootte van digitale spiegelreflexen. De meeste fototoestellen werden voor dit formaat gemaakt, en dit formaat heeft ook de meeste soorten pellicule: kleurnegatief, zwart/wit negatief, diapositief en speciale films (gevoelig voor infra rood)

Het kleinbeeldformaat werd reeds vroeger gebruikt (men had voldoende basismateriaal ter beschikking, namelijk cinemafilm). De fotograaf moest toen een welbepaalde filmlengte in zijn fototoestel oprollen (in het volkomen duister). Pas in 1934 werd de film in een cartridge beschikbaar zodat het laden in gedempt licht kon gebeuren, en dit werd het begin van een succesverhaal.

Dit filmformaat produceert de beste resultaten (wat betreft amateur-fotografie) omdat de gevoelige oppervlakte voldoende groot is (24 × 36mm). Film wordt algemeen gekenmerkt door een hoge dynamiek (film kan zowel zeer heldere beeldelementen en donkere beeldelementen correct weergeven) en bijhorende hoge belichtingslatitude (men kan een aanvaardbare foto maken van een film dat onderbelicht of overbelicht is). De korrelgrootte is beperkt zodat afdrukken op A4-formaat mogelijk zijn.

135 - half frame

In de jaren '60 gebruikte men ook het zogenaamde half frame formaat. Dit formaat was heel populair omdat het standaard-film gebruikte en toch kleinere toestellen toeliet. Olympus met zijn PEN reeks was een belangrijke voortrekker van het halfbeeld formaat. Dit was vòòr de komst van de kleinere formaten begin jaren '70.

De negatieven hadden een afmeting van 18 × 24mm en men kon dubbel zoveel foto's opnemen op een filmrol. Dit formaat had vooral succes in Europa; Amerikaanse ontwikkelcentrales waren niet uitgerust om foto's vanaf een dergelijk formaat af te drukken (ontwikkelen was natuurlijk geen probleem). Amerikaanse ontwikkelcentralen werkten meestal onder licentie van Kodak en Kodak was een tegenstander van dit formaat dat zijn eigen formaat (Instamatic en Pocket Instamatic) beconcureerde. De europese filmfabrikanten voorzaken hun filmstroken van speciale markeringen om het indexeren (nabestellingen) gemakkelijker te laten verlopen, zowel voor kleinbeeld als voor halfbeeld).

Leuk om te weten: de beelden op de filmstroken hadden precies dezelfde afmetingen als die van 35mm-film. Dit is niet verwonderlijk als je weet dat dezelfde pellicule gebruikt werd voor beide toepassingen, enkel de perforaties zijn verschillend, om 135 film duurder te kunnen verkopen dan cinema-film.

126 - instamatic

Na de oorlog is het 126-formaat op de markt gekomen (1963). Een verbetering was het gebruik van de filmcassette zodat iedereen (zelfs vrouwen) een fototoestel kon gebruiken. Het 126-formaat werd daarom ook het vrouwenformaat genoemd. Dat vrouwen het voor het zeggen hebben bewijst het feit dat bij alle volgende formaten die op de markt gebracht werden men een filmcassette gebruikte. Mannen bleven hun 135-toestel trouw, terwijl vrouwen een alsmaar kleiner en minder performant formaat kozen.

Dit formaat gebruikte dezelfde film als het 135 formaat, maar met slechts perforaties aan één kant (en één perforatie per foto). De foto's waren vierkantig (28 × 28 mm, waarvan er 26.5 × 26.5mm gebruikt werd bij de ontwikkeling).

Hoewel de filmkwaliteit uitstekend was, waren de gebruikte fototoestellen (de bekende Instamatic) van mindere kwaliteit: dit was duidelijk de onderkant van de markt. Bij het ontwerp van het systeem was de bedoeling de fototoestellen zo goedkoop mogelijk te produceren om mensen aan te zetten een fototoestel te kopen. In die tijd van relatieve schaarste kocht men niet het duurste (cfr. de iPod dat veel te duur is in vergelijking met een naamloze mp-3 player), maar het goedkoopste.

Toch heeft Kodak ook een spiegelreflex gemaakt voor het Instamatic formaat. Het toestel was duur in vergelijking met de spiegelreflexen van andere merken die met 24×36 film werkten. Een duidelijk minpunt van het toestel was de lichtmeting door een fotocel op het toestel: het was geen TTL lichtmeting. De lichtmeting was enkel accuraat voor normaallenzen. Andere fabrikanten hebben eveneens een aantal reflex toestellen gemaakt gebaseerd op de instamatic cassette (de fabrikanten dachten waarschijnlijk dat de gemakkelijker in te leggen instamatic cassettes de 135-film zouden vervangen, wat dus niet is gebeurd).

Het Instamatic formaat van Kodak werd door patenten beschermd, waardoor Europese en Japanse fabrikanten (die doorgaans veel betere produkten maakten) niet geneigd waren gebruik te maken van het Instamatic systeem, om dan hun winsten te zien verdwijnen in de deep pockets van een Amerikaanse multinational.

Het 126 formaat had heelwat technische pluspunten: een grote filmoppervlakte en een relatief kleine lichtconus vanwege het vierkantig formaat. Bij dit formaat wordt de lens zo effektief mogelijk gebruikt: de uittredepupil (de lichtconus) moet een diameter van slechts 40 mm bezitten, eenzelfde diameter als de APS-toestellen die een veel kleiner filmoppervlakte belichten.

Ook artistiek biedt het vierkantig formaat interessante perspectieven: als je kracht, mannelijkheid, stoerheid wilt uitbeelden, dan gebruik je het vierkantig formaat.

Professionele toestellen die het medium-formaat gebruiken (120 film formaat) produceren ook vierkantige beelden (de negatieven zijn 60 × 60mm). Het 120 film formaat was trouwens één van de eerste commercieele film formaten voor amateurgebruik (op de markt gebracht begin van vorige eeuw). Nadien werd zijn rol (zowel in figuurlijke als in letterlijke zin!) overgenomen door het 135 formaat en is het 120 formaat verschoven naar de professionele markt.

Omdat de positie van de afbeelding op de pellicule bepaald wordt door de perforatie, kan men een zwarte strook tussen de foto's opnemen vr de ontwikkeling (bepaling van de maximale belichting van de pellicule). Zo is het maximum zwart en witniveau voorzien (en die kon nogal verschillen als de ontwikkelbaden aan vervanging toe waren), wat het maken van afdrukken vergemakkelijkt.

110 - pocket instamatic

Het 110-formaat is een klein formaat (Pocket Instamatic) dat negatieven van 13 × 17mm gebruikt. De kwaliteit van de toestellen is nog slechter dan bij het instamatic formaat en de geproduceerde foto's konden eigenlijk niet groter uitgeprint worden dan het toen bekende 9 × 13 cm-formaat. Het is een doorgedreven evolutie van het concept: “You push the button, we do the rest”. Naast de ontspanderknop had een Pocket Instamatic slechts één knop om de film vooruit te wikkelen, en soms een knop zon/schaduw. Dit formaat ontstond in 1972. Lange tijd waren de 135-126-110 de meest verkochte filmformaten.

Zowel het 126 als het 110 formaat gebruiken één perforatie per foto en juist vòòr het ontwikkelen wordt een zwarte strook belicht tussen de foto's.

Flashcube - Magicube

Bij alle Instamatic fototoestellen horen de bekende flashcubes met 4 in plastiek afgeschermde flitslampen. Bij het wikkelen van de film werd automatisch de flashcube 90 gedraaid, zodat de flitser automatisch klaar was voor de foto. Dit was een hele verbetering ten opzichte van de individuele magnesiumlampen die door de beroepsfotografen gebruikt werden. In de flitslamp wordt fijn magnesium en aluminiumdraad verbrand in een zuivere zuurstof omgeving.

De magicube had zelfs geen batterij meer nodig, het ontsteken van de flitser gebeeurde mechanisch door een opgespannen veer in de magicube, die tegen een ontsteker stootte. De ontsteker leverde voldoende energie om de metaaldraad te doen ontbranden.

Rond dezelfde periode ontstonden de eerste electronische flitsers voor de meer professionele fototoestellen (135 kleinbeeld).

disc

Maar het kan natuurlijk nog slechter: het diskformaat werd in 1982 in het leven geroepen. De negatieven waren 8 × 11mm groot. Door gebruik te maken van speciale emulsies was het resultaat eigenlijk redelijk goed (het disc-formaat kreeg de primeur van de nieuwe emulsies). Het probleem situeerde zich bij de ontwikkeling: bij de belichting moest men een door Kodak gepatenteerd lenzensysteem gebruiken. De meeste ontwikkelcentrales gebruikten echter een minder dan optimale lenzensysteem, waardoor de resultaten tegenvielen.

Het aantal foto's per disk was beperkt, de disk was duur in vergelijking met zijn concurrent het 110-formaat, de beeldkwaliteit was desastreus en enkel Kodak stond achter dit formaat. De disc was groot en het origineel klein, waardoor het terugvinden van een bepaald negatief een vergrootglas vergde. Om een bepaalde negatief snel terug te vinden werd er voor het eerst een index geprint: een aparte foto met miniaturen van de foto's die op een bepaalde disc aanwezig waren. Het diskformaat werd echter geen succes.

Het Super-8 film had een nog kleiner beeldformaat, namelijk 5,69 4,22mm. Vanwege de bewegende beelden werd dit niet als storend ervaren, maar afdrukken maken van een filmafbeelding resulteerde in onscherpe beelden.

240 - APS

Het APS formaat (Advanced Photo System) is als laatste ontstaan in 1996, terwijl iedereen al wist dat de digitale technieken op komst waren.

Het formaat had talrijke pluspunten, namelijk de mogelijkheid om van filmcassette te wisselen halverwege de film (de film was uitgerust met een magnetische strook waarop de fabrikant informatie had geschreven (gevoeligheid, aantal foto's). Ook het fototoestel kon extra informatie op deze magnetische strook schrijven: datum, opening, sluitertijd, enz.

Dit formaat kwam te laat op de markt en zat eigenlijk tussen twee vuren: professionals waren niet gelukkig met de kleinere filmoppervlakte van 16.7 × 30.2mm en het breedbeeldformaat van 16:9 (dat je in het toestel kon omschakelen tot het klassiek 3:2-formaat APS-C, maar dan gebruikte het toestel een filmoppervlakte van 16.7 × 25,1mm), terwijl amateurs niet echt stonden te wachten op een nieuw formaat.

Ten opzichte van het klassieke 135-formaat is het APS-C-formaat 1.43 keer kleiner. Spreken van "APS-sensoren" als met het over cropsensoren heeft is dus feitelijk verkeerd: geen enkele sensor heeft een cropwaarde van 1.43 (Canon: 1.6, Nikon: 1.5, Olympus: 2)


De "amateur" film formaten vergeleken met het middenformaat 6×6 et 6×9


Zwart-wit negatief op formaat 135 24 × 36mm


“half frame” formaat


Kleurnegatief formaat 126 28 × 28mm


Kleurnegatief formaat 110 13 × 17mm

Paginas die volgens Google je zouden kunnen interesseren