Fotografie: sensorcleaning, reinigen van de sensor bij reflextoestellen

van een digitale spiegelreflex

Sensorcleaning

Indien je in het bezit bent van een digitale spiegelreflex, dan is er één begrip dat je wel zou moeten kennen: sensor cleaning of het reinigen van de sensor van digitale reflextoestellen. Filmreflex hebben dit probleem niet, de film schuift bij iedere foto verder zodat contaminatie nagenoeg uitgesloten is.

Sensor cleaning: waarom?

Twee foto's voordien, met maximale en kleine opening Stof is goed zichtbaar bij f/22

Maken van een testfoto
Gebruik de manuele scherpstelling en stel scherp op ∞. Neem een foto van een wit blad papier (ISO zo laag mogelijk). Gebruik een kleine lensopening (f/22). Je zal moeten werken met sluitertijden in de buurt van 1 seconde: het beeld mag bewegingsonscherpte vertonen (de stofdeeltjes bewegen toch mee met het toestel!).

Fenomeen bij een vuile sensor

Zoveel stof komt er niet op de sensor terecht (die wordt namelijk beschermd door de gordijnsluiter). Doorgaans zal je niet altijd merken dat je sensor vuil is, zolang je zoals ik met een grote opening werkt (uitleg onderaan deze pagina). Bij kleinere openingen, bijvoorbeeld f/8 en kleiner zijn de effekten van een vuile sensor wel goed zichtbaar als zwarte onscherpe spikkels die vooral goed te zien zijn bij een heldere achtergrond. De foto's rechts zijn iedere keer genomen bij f/3.5 en f/22.

Wanneer kuis je je best je sensor

Als je een fotoshooting buiten organiseert en er is veel zon, zal je soms de opening moeten verkleinen om overbelichting te voorkomen. Bij portretfotografie met tegenflits, bij landschapsfotografie en vooral bij macrofotografie zal je een kleinere opening dan normaal moeten gebruiken. Stofdeeltjes (dat je bij normaal gebruik nooit gezien had) zullen nu goed zichtbaar zijn.

Automatische reiniging met ultragolven

Olympus (en waarschijnlijk andere merken in de toekomst) hebben hun body uitgerust met een automatisch reinigingssysteem. De beschermplaatje vòòr de sensor wordt kortstondig in trilling gebracht om stofdeeltjes los te schudden. Rond de sensor zit een ring met een kleverige subtantie die de stofdeeltjes in principe zou moeten opvangen. Het systeem werkt, maar uiteindelijk zal je ook geconfronteerd worden met een veel te assertief stofdeeltje dat op de sensor blijft plakken. Je kent dat toch wel, die mensen die ostentatief op de achtergrond blijven staan bij een televisiereportage (en meestal een schreeuwerige jas dragen). Stofdeeltjes hebben ook gevoelens.

Laten reinigen

Moet je naar de fotohandelaar om de sensor te laten reinigen? Als je bang bent je fototoestel te beschadigen, dan is dit een optie, maar je zal heelwat geld op tafel moeten leggen voor een handeling dat in principe één minuut duurt. Als de handelaar zegt dat hij het toestel moet opsturen of als hij meerdere dagen nodig heeft om de sensor te kuisen: ga naar een ander bedrijf! Sensorreinigen bij een vakhandelaar zal je wel een massa geld kosten: bij ETB (de service center van Canon) rekenen ze 52.48€ aan voor een full size of 1.3 cropsensor (voor een 1.6 cropsensor krijg je wel korting). Dit brengt de uurprijs op 1574.40€, een tarief dat zelfs de IT branche nog (niet) durft aan te rekenen.

Heeft er iemand afzetters gezegd?

Zelf reigigen

Een paar minuten later is de klus geklaard. (f/3.5 - f/22)

Benodigd materiaal

Wat heb je allemaal nodig?

Video head cleaning swabs. Dat zijn rechthoekige, met een soort niet-pluizende zeemvel bedekte staafjes. Deze staafjes hebben precies de juiste afmetingen: met twee bewegingen kuis je de volledige sensor. Dergelijke staafjes kan je bij de gespecialiseerde electro-handel kopen (video head cleaning swabs). Bij ASWO/SOM (een bekende onderdelenleverancier voor de vakhandel) is de bestelreferentie 295161. Zo'n stick zou niet meer dan 2.50 euro/stuk mogen kosten.
Isopropyl alcohol C₃H₈O Het is een soort alcohol dat de sensor niet aantast en heel goed geschikt is om snel vuil op te lossen. Isopropanol wordt gebruikt in de electronica-branche om koppen te kuisen. Isopropanol kan je in een drogisterij of in de droogkuisafdeling van de supermarkt kopen. Een klein flesje is voldoende (30ml). Nog beter is isopropanol in spuitbus kopen (de bekende video-90). In video-90 is de isopropanol extreem zuiver, zodat je zeker bent dat er geen sporen op de sensor achtergelaten worden (de zuiverheid van andere produkten kan niet gegarandeerd worden).
Het gebruik van isopropanol verraadt dat ik uit de service-branche kom. In de jaren '70 zou ik je tetra aangesmeerd hebben en zou ik nu terminaal longkanker hebben.
Een volgeladen batterij. Het is niet de bedoeling dat de batterij het halverwege laat afweten, de sluiter dichtslaat en de spiegel weer op zijn plaats klapt. In het ergste geval mag je de gordijnsluiter laten vervangen en de spiegel laten afregelen.

Meer moet dat niet zijn

Werkwijze voor het reinigen van de sensor

De hele operatie is veel eenvoudiger dan je denkt en zou maar een paar minuten in beslag nemen. Tijdens de drukte van een fotoshooting kuis ik de sensor met één hand terwijl ik verder bezig ben met de shoot. Aangezien ik mijn fotospullen in een sporttas draag, zit er wekelijks wel een sessie sensorkuisen bij de fotoshoot (mooie alliteratie trouwens, maar we dwalen af). Niets om je druk te maken, eigenlijk. Ik kan niet begrijpen dat mensen er eindeloos over kunnen lullen in fotografie-fora. Sensor cleaning hoort bij het leven van de beroepsfotograaf zoals tanden poetsen bij dat van de gewone sterveling.

Schakel de cleaning-funktie in via het menu

Kijk in de handleiding hoe je de spiegel naar boven kan doen klappen. Waarschijnlijk heet dit sensor cleaning en is bereikbaar via het menu van het toestel.
Schakel de cleaning funktie in en haal de lens van de camera. Je hoort een klik alsof er een foto genomen wordt. Kijk goed of er een rechthoekig oppervlakte zichtbaar is, evenwijdig met de achterkant van de reflex. Indien er een schuin gericht plaatje zichtbaar is: niet aankomen! Dit is namelijk de spiegel en niet de sensor. Kom nooit aan de spiegel; je kan de camera totaal ontregelen door tegen de spiegel te stoten (de fout die optreedt is dat het toestel minder goed kan scherpstellen).
Laat één druppel isopropyl alcohol op het uiteinde van het staafje vallen. Het is niet de bedoeling de sensor te wassen! De isopropanol zorgt ervoor dat de stofdeeltjes die meegenomen worden tegen het staafje blijven plakken. In de spuitbussen "video-90" zit ook isopropanol, maar door de drijfgassen (die in het isopropanol opgelost zijn) zal de isopropanol redelijk snel verdampen, zodat je het staafje wat natter mag maken.
Met het staafje zo vertikaal mogelijk voer je een veegbeweging, eerst de bovenste deel van de sensor, dan de onderste. Voor een full frame sensor zijn misschien drie bewegingen nodig. Nooit heen-en-weer gaan, altijd in dezelfde richting. Nauwelijks aandrukken, dan is er geen risico dat als er ooit een zandkorrel op de glasplaat van de sensor terechtgekomen is die een schreef zou trekken op de glasplaat.
Monteer de lens en schakel de camera uit. Je hoort opnieuw een klik, de gordijnsluiter heeft zich weer gesloten en de spiegel is opnieuw in zijn ruststand.
The proof of the pudding is in the eating. Neem een foto met kleine sluiteropening en bekijk het resultaat. Het kan soms nodig zijn de operatie te herhalen.

Niet verschieten als de funktie "spiegel omhoog" plots onbeschikbaar is in het menu (grayed out): bij bepaalde types en merken kan je deze funktie enkel aanroepen als de batterij volgeladen is. Vandaag heb ik weer iets bijgeleerd!

Tijdens de reinigingsfase kan je de stofdeeltjes niet zien (ze zijn maar een 10-tal µm groot). Grotere stofdeeltjes zoals zandkorrels raken normaal niet tussen sluiter en sensor. De afdichting tussen sluiter en sensor is perfekt anders zouden alle foto's een waas hebben. Ik gebruik al jaren mijn reflex aan de zee en verwissel de lenzen op het strand zelf en nog nooit heb ik een zichtbare stofdeeltje (AKA zandkorrel) op de sensor gezien. Als het een geruststelling mag zijn: wat je reinigt is niet de sensor, maar een beschermplaatje vòòr de sensor.

Feiten en fiktie

Op forums worden de meeste onzinnige verhalen verteld

Op fora kan iedereen zijn zegje doen, en het is dan ook niet verwonderlijk dat de meeste onzinnige verhalen verteld worden, het forum-equivalent van de kettingbrief/kettingmail, zeg maar. "Haal de batterij eruit. Op deze manier verliest de sensor zijn statische lading". Wat voor zever is dat! Statische lading is bij definitie statisch en zal niet wegvloeien omdat de batterij weggehald wordt. Statische electriciteit wordt opgebouwd op niet geleidende oppervlakten (bijvoorbeeld plastiek) door de wrijving. Ook een laminaire luchtstroom zorgt voor "wrijving" en kan plastiek electrostatisch laden. Dat arm batterijke van 7.5V is zeker niet in staat een lading op te bouwen, anders zouden de 235V prisen in huis binnen de korste keren een stofnest worden. Om stof aan te trekken heb je minstens een paar kV nodig (dat principe wordt in electrostatische luchtreinigers gebruikt).

Speciale kits

Er bestaan speciale kits om de sensor te reinigen, maar die kosten enorm veel en zijn niet beter dan de hier gepresenteerde oplossing. Gebruik altijd een nieuwe, maagdelijke kuisstaafje dat je uit de verpakking haalt en je hoeft je geen zorgen te maken. Handelaars spelen in op de vrees van reflexeigenaars: zou deze goedkope oplossing de sensor niet beschadigen? Idioot! de sensor zit achter een beschermplaat! En ze verkopen je dan een "gepatenteerd systeem" dat veel te duur is. Gepatenteert wilt niet zeggen dat het werkt, gewoon dat het veel te duur is. Bepaalde systemen (pec pads) zouden effektief moeten zijn. Een complete reinigingsset is niet goedkoop en bepaalde merken (Wet & Dry van Green Clean USA) zijn zondermeer slecht, maar dit staat natuurlijk niet te lezen op de verpakking (wel in diverse fora!)

Die speciale reinigingskits doen me denken aan die vreselijk dure hifi-kabels, super dik uitgevoerd, hoogste geluidskwaliteit, gold plated, zeer soepel natuurlijke rubber, Oxygen Free Copper ®, "meneer, deze kabel is gemaakt uit 99.999% zuiver electrolytisch koper, en u kent de prijs van koper, bla-bla-bla". Als je dan zo'n dure kabel doorknipt, dan merk je dat je gewoon te maken hebt met een kabeltje van 50 cent de meter, met een extra dikke rubberen koker (en het rubber wordt je aangerekend aan 99.25€ de meter).

Er bestaan websites die enkel en alléén reinigingsstaafjes en vloeistoffen verkopen (gepatenteerd, natuurlijk!) Een kit kost zo'n 50 USD (verzending niet inbegrepen) en het is niet zeker dat het systeem werkt (of dat je iets met de post ontvangt. De weg van China tot België is zeer lang en moet via de douane passeren...) Nog een geluk dat de dollar zo laag staat. Maar dit zou je niet moeten weerhouden om eens deze sites te bezoeken via de gesponsorde links op deze site (m'n elektriek moet ook betaald worden). Dezelfde bedrijven verkopen trouwens ook viagra, mocht het je interesseren.

Beperk je niet tot 'perslucht'

Sensor reinigen met perslucht...

Sommige mensen reinigen hun sensor met perslucht: dit zou ik niet aanraden. "Perslucht" is eigenlijk geen lucht, maar een combinatie van di-methyl-ether en propaan (meer propaan bij "freeze" spuitbussen en minder bij perslucht). De combinatie van gassen is nodig zodat de druk minder afhankelijk van de temperatuur is (op deze site leer je echt iets bij!) Deze gassen zijn vloeibaar onder hoge druk. Bij het openen van het ventiel wordt de druk in de spuitbus verlaagd en "kookt" het mengsel. Aan deze methode kleven talrijke nadelen.

Stof wordt niet meegenomen maar verplaatst. Het stof dat weggeblazen wordt kan ergens in het sluitermechanisme terechtkomen. Bij het sluiten van de sluiter komt het stof opnieuw in de buurt van de sensor
De luchtstroming voert nieuwe stof aan. Het produkt in de spuitbus is chemisch zuiver en bevat geen stof, maar door de luchtverplaatsing kan er stof van buiten het fototoestel aangezogen worden (venturi-effekt, ooit van gehoord?). Samen met het volgend punt kan dit ervoor zorgen dat de sensorruimte meer stof bevat dan voor de behandeling.
Perslucht is ijskoud. Perslucht (di-methyl-ether) kookt bij een temperatuur van -23°C. Het gas dat uit de spuitbus stroomt is dan ook letterlijk ijskoud. Als een druppeltje "lucht" uit de spuitbus ontsnapt dan koelt de sensor op die plaats tot -23 graden. Niet alleen is dit mechanisch slecht voor de sensor en de nabijgelegen sluitermechaniek, maar er ontstaat condensatie, die de neiging heeft alle stof uit de omgeving aan te trekken. Na een "natte fase" loop je de kans dat er meer stof in de buurt van de sensor terechtgekomen is dan ervoor.
Perslucht zit op hoge druk. De druk in de spuitbus is hoog (zodat de gassen vloeibaar zijn). Het is moeilijk de druk te doseren. Als er met een te hoge kracht gespoten wordt kunnen de mechanische onderdelen beschadigd worden (spiegelsysteem en sluitermechaniek).
Perslucht kan niet alle stofdeeltjes verwijderen. Bepaalde stofjes blijven aan de sensor kleven en komen niet los met perslucht. Fysisch contact is nodig in dit geval.

Haartje niet weg te krijgen met sensorswab

Lucht uit de compressor is nog minder aangeraden!. Voor de smering zit er olie in de compresseur. Een heel kleine hoeveelheid olie wordt met de lucht meegenomen en zal een vette film op de sensor achterlaten. Deze kleverige film zal nog meer stof aantrekken.

Ik ben geen absolute tegenstander van perslucht meer. Bij een sensorreiniging zat er continu een haartje op de sensor. Ik heb de sensor wel 6 keer gereinigd, en altijd was het haartje aanwezig. Soms in het midden, soms in een hoek, maar altijd goed zichtbaar. Uiteindelijk heb ik een lichte straal perslucht gebruikt en het stofje was voorgoed weg.

...met plakband...

Ok, ik begrijp wel de bedoeling van het systeem. Maar het is een vreselijk onhandige methode, en je loopt de kans dat er lijm op de sensor achterblijft, of dat de tape tegen de spiegel of ergens anders blijft plakken. Tape is eigenlijk niet gemaakt voor het reinigen van de sensor van een reflextoestel. FYI tape is de ideale methode om take-up rollers van printers een nieuw leven in te blazen, maar voor een minuscule sensor is het wel echt gevaarlijk.

...of met sensorbrush

Een nieuwe methode is het reinigen met speciale borsteltjes. Eerst worden de borsteltjes elektrostatisch geladen met perslucht en dan over de sensoroppervlakte gestreken. De elektrische lading zou de stofdeeltjes moeten aantrekken. Met deze methode heb ik geen ervaring, maar deze toont nog een extra nadeel dat aan het reinigen met perslucht kleeft: je kan namelijk de camera zelf elektrostatisch laden, waardoor de sensor meer stof gaat aantrekken dan voor de cleaning het geval was. Reinigen met sensorbrush is veilig maar niet in staat alle stofdeeltjes mee te nemen.

Waarom zijn stofdeeltjes beter zichtbaar bij een kleine opening?

Om deze vraag te beantwoorden kan u zich het best richten tot een astronoom. Die zal u alles vertellen over umbra en penumbra (kernschaduw en halfschaduw). Op microscopisch vlak gebeurt namelijk hetzelfde als op planetair vlak.

De figuren hierboven zijn niet op maat getekend en dienen enkel ter verduidelijking. De sensor is links geplaatst (de zwarte strook). Op de sensor zelf is de bayer kleurmosaiek gemonteerd (de sensor, de microlenzen en de bayer kleurfilter vormen één geheel). Dan volgt de anti-aliasing filter (andere benamingen: blurfilter of low pass filter (LPF)) in het grijs op de figuren en een beschermplaat. Als je de "sensor" reinigt, dan reinigt je eigenlijk een beschermplaatje. Als dat geen geruststelling is!

Bij de eerste figuur werken we met een grote opening (diafragma f/2.8). De conus van de kernschaduw (of slagschaduw) reikt niet tot aan de sensor en het stofdeeltje is eigenlijk niet zichtbaar. Enkel de penumbra reikt tot aan de sensor. Bij de tweede figuur hebben we een diafragmawaarde van f/22 en reikt de conus van de totale verduistering wèl tot aan de sensor.